Jak śpią zwierzęta? Delfiny, ptaki, rekiny, konie i węże - fakty z badań

Zwierzęta śpią bardzo różnie, bo sen musi pogodzić odpoczynek z bezpieczeństwem. Delfiny i wiele ptaków śpią jedną półkulą mózgu, z jednym okiem otwartym. Dzikie słonie śpią średnio tylko ok. 2 godzin na dobę, konie drzemią na stojąco, a koty przesypiają ok. 13 godzin. Pingwiny zbierają sen w tysiącach 4-sekundowych drzemek, a węże śpią z otwartymi oczami, bo nie mają ruchomych powiek. Poniżej fakty z badań naukowych, gatunek po gatunku.

Autor: Konrad Wadowski, założyciel SypialniaPlus · Aktualizacja: 1 listopada 2026 · Źródła: badania naukowe z czasopism recenzowanych (lista na końcu)

Dlaczego zwierzęta śpią tak różnie

Sen ma prawie każde zbadane zwierzę, ale jego ilość i forma bardzo się różnią. Neurobiolog Jerome Siegel w przeglądzie w „Nature” (2005) pokazał, że u ssaków ilość snu zależy od wieku, wielkości ciała, środowiska (ląd czy woda), diety i bezpieczeństwa miejsca do spania.

Prosta zasada: im bardziej zwierzę jest narażone na drapieżnika w czasie snu, tym sprytniej musi spać. Zwierzęta, które śpią w norach i jaskiniach, mogą sobie pozwolić na długi, głęboki sen. Te, które śpią na otwartej przestrzeni albo w wodzie, śpią krócej, na raty albo tylko połową mózgu.

Ile śpią zwierzęta - tabela

W tabeli podajemy tylko liczby z badań. Wartości dla zwierząt domowych i hodowlanych pochodzą z zestawienia w przeglądzie o śnie koni (Greening i McBride 2022), pozostałe z badań wymienionych w ostatniej kolumnie.

Liczby to średnie z badań. Konkretne zwierzę może spać mniej lub więcej - zależnie od wieku, pory roku i warunków.

Sen jedną półkulą mózgu - kto tak śpi

Sen jednopółkulowy (fachowo: jednopółkulowy sen wolnofalowy) to stan, w którym jedna półkula mózgu śpi, a druga czuwa. Oko połączone z czuwającą półkulą zwykle pozostaje otwarte. Według przeglądu Rattenborga i współpracowników (2000) wśród ssaków taki sen mają tylko zwierzęta wodne: walenie (delfiny, wieloryby), uchatki i manaty. U ptaków jest powszechny i może występować też u gadów.

Po co to? Zwierzętom morskim pozwala wypływać po powietrze w czasie snu, a ptakom - pilnować, czy nie zbliża się drapieżnik.

Jak śpią delfiny, wieloryby i morsy

Delfiny i wieloryby

Delfiny śpią jedną półkulą naraz, a półkule zmieniają się na zmianę. Dzięki temu delfin może w czasie snu powoli płynąć, wypływać po powietrze i obserwować otoczenie jednym okiem. Badacze opisują, że w czasie snu oczy delfina są często w różnym stanie - jedno otwarte, drugie zamknięte.

Najbardziej zaskakuje okres po narodzinach. W badaniu opisanym w „Nature” (Lyamin i in. 2005) młode orki i delfiny butlonose oraz ich matki przez pierwszy miesiąc prawie wcale nie wykazywały typowego zachowania snu - były w ruchu przez całą dobę. Czas odpoczynku rósł stopniowo przez kolejne miesiące.

Morsy

Morsy śpią i w wodzie, i na lądzie. W badaniu czterech młodych morsów (Pryaslova i in. 2009) zwierzęta pływały prawie bez przerwy przez 40-84 godziny, a potem odpoczywały na lądzie od 2 do 19 godzin. Średnio sen zajmował ok. 17% doby, czyli ok. 4 godzin, większość na lądzie. W wodzie morsy potrafiły spać unosząc się przy powierzchni, leżąc na dnie albo stojąc oparte o ścianę basenu.

Jak śpią ptaki - także w locie

Ptaki śpią zarówno obiema półkulami, jak i jedną. To drugie pozwala im pilnować otoczenia - jak kaczkom w opisanym wyżej badaniu. Najciekawsze jest jednak to, co dzieje się w powietrzu.

• Fregaty śpią w locie. Badacze zapisali fale mózgowe fregat wielkich lecących nad oceanem nawet przez 10 dni (Rattenborg i in. 2016, „Nature Communications”). Ptaki spały w locie jedną półkulą albo obiema naraz, ale tylko ok. 0,69 godziny na dobę - to 7,4% snu, który mają na lądzie.
• Jerzyk alpejski nie ląduje pół roku. Czujniki na ptakach pokazały, że jerzyk alpejski może pozostawać w powietrzu ponad 6 miesięcy - migruje, żeruje i odpoczywa w locie (Liechti i in. 2013). Autorzy wnioskują, że także sen musi odbywać się w powietrzu.
• Pingwiny śpią po 4 sekundy. Pingwiny białobrewe w czasie wysiadywania jaj zasypiają ponad 10 000 razy na dobę, średnio na ok. 4 sekundy. W sumie zbierają w ten sposób ponad 11 godzin snu na każdą półkulę mózgu (Libourel i in. 2023, „Science”).

Czy rekiny śpią? Jak śpią ryby

Rekiny

Krótka odpowiedź: część rekinów na pewno odpoczywa w sposób przypominający sen, ale nauka wciąż to bada. Przegląd ponad 80 badań (Kelly i in. 2019) podsumowuje, że dowody na sen u rekinów i płaszczek, które mogą oddychać bez pływania, są wstępne. U gatunków, które muszą stale płynąć, by woda przepływała przez skrzela, snu jeszcze nie udowodniono.

W 2022 r. ten sam zespół zbadał rekiny Cephaloscyllium isabellum, które żyją przy dnie. W czasie odpoczynku przypominającego sen rekiny miały niższe tempo przemiany materii i leżały płasko na dnie. Zamknięte oczy okazały się słabą wskazówką, czy rekin śpi (Kelly i in. 2022).

Ryby

Ryby też śpią, choć ich sen wygląda inaczej niż nasz. U danio pręgowanego, małej rybki akwariowej, badacze opisali stan podobny do snu: typową pozycję ciała, słabszą reakcję na bodźce i „odsypianie”, gdy rybkom nie pozwolono odpoczywać (Zhdanova i in. 2001).

Niektóre ryby rafowe - papugoryby i wargacze - śpią w kokonie ze śluzu. Eksperyment Grutter i współpracowników (2011) pokazał, że kokon chroni śpiącą rybę przed pasożytami, które w nocy wysysają krew - działa jak moskitiera. Jego wytworzenie kosztuje rybę ok. 2,5% dziennego zapasu energii.

Jakie zwierzęta śpią na stojąco

Na stojąco śpią przede wszystkim konie i słonie, a w wodzie także morsy oparte o ścianę basenu (badanie Pryaslovej).

• Konie mogą spać na stojąco w fazie płytkiego i głębokiego snu (NREM). Na sen REM muszą się położyć, bo w tej fazie mięśnie się rozluźniają. Gdy koń wejdzie w REM na stojąco, zaczyna się chwiać i budzi się. W badaniach z zapisem fal mózgowych konie spały łącznie 172-262 minuty na dobę (przegląd Greening i McBride 2022).
• Słonie w badaniu Gravett i in. (2017) spały i na stojąco, i na leżąco, ale kładły się tylko co trzecią-czwartą noc. Autorzy przypuszczają, że przez to nie każdej doby mają sen REM.

Jakie zwierzęta śpią z otwartymi oczami. Czy węże mrugają?

Węże nie mrugają, bo nie mają ruchomych powiek. Ich powieki są całkowicie zrośnięte i tworzą przezroczystą łuskę, tzw. okular (ang. spectacle), która przykrywa oko. Okular jest częścią skóry i wymienia się przy każdym linieniu (Hellebuyck i Solanes Vilanova 2023). Taki sam okular ma większość gekonów. Dlatego wąż śpi z „otwartymi” oczami i z zewnątrz trudno poznać, czy śpi.

Z jednym okiem otwartym śpią też zwierzęta, które używają snu jednopółkulowego: wiele ptaków (np. kaczki na skraju stada) i delfiny. Oko po stronie czuwającej półkuli obserwuje otoczenie.

Jak śpią gady. Czym jest brumacja

Długo uważano, że fazy snu wolnofalowego i REM mają tylko ssaki i ptaki. Badanie z „Science” (Shein-Idelson i in. 2016) pokazało je u agamy brodatej, australijskiej jaszczurki. U śpiącej agamy obie fazy przeplatały się co ok. 80 sekund przez 6-10 godzin. U człowieka cykl snu trwa dużo dłużej - opisujemy go w artykule o fazach snu.

Brumacja to z kolei zimowe odrętwienie gadów. Gad jest zwierzęciem zmiennocieplnym, więc w chłodzie zwalnia przemianę materii, przestaje jeść i prawie się nie rusza. To nie jest sen, tylko stan obniżonej aktywności, podobny do hibernacji ssaków. Zimowe odrętwienie jaszczurek opisywano w badaniach już w latach 60. XX wieku (Mayhew 1965).

Co z tego wynika dla ludzkiego snu

Ludzie nie muszą spać połową mózgu ani w kilkusekundowych drzemkach. Śpimy w bezpiecznym miejscu, więc możemy mieć jeden długi, głęboki sen w nocy. Dorosłym zaleca się 7-9 godzin - szczegóły w artykule Ile powinno się spać.

W czasie nocy przechodzimy przez kilka cykli faz NREM i REM - opisujemy je w artykule Fazy snu - jakie są i ile trwają. Ludzie też próbują spać „na raty” - o tym, czy to działa, przeczytasz w tekście Sen polifazowy.

Najczęstsze pytania

Źródła

1. Siegel J.M. Clues to the functions of mammalian sleep. Nature 2005;437(7063):1264-1271. DOI: 10.1038/nature04285.
2. Greening L., McBride S. A Review of Equine Sleep: Implications for Equine Welfare. Frontiers in Veterinary Science 2022;9:916737. DOI: 10.3389/fvets.2022.916737.
3. Gravett N. i in. Inactivity/sleep in two wild free-roaming African elephant matriarchs - Does large body size make elephants the shortest mammalian sleepers? PLOS ONE 2017;12(3):e0171903. DOI: 10.1371/journal.pone.0171903.
4. Rattenborg N.C., Amlaner C.J., Lima S.L. Behavioral, neurophysiological and evolutionary perspectives on unihemispheric sleep. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 2000;24(8):817-842. DOI: 10.1016/S0149-7634(00)00039-7.
5. Rattenborg N.C., Lima S.L., Amlaner C.J. Half-awake to the risk of predation. Nature 1999;397:397-398. DOI: 10.1038/17037.
6. Rattenborg N.C. i in. Evidence that birds sleep in mid-flight. Nature Communications 2016;7:12468. DOI: 10.1038/ncomms12468.
7. Liechti F. i in. First evidence of a 200-day non-stop flight in a bird. Nature Communications 2013;4:2554. DOI: 10.1038/ncomms3554.
8. Libourel P.-A. i in. Nesting chinstrap penguins accrue large quantities of sleep through seconds-long microsleeps. Science 2023;382(6674):1026-1031. DOI: 10.1126/science.adh0771.
9. Lyamin O.I. i in. Cetacean sleep: an unusual form of mammalian sleep. Neuroscience & Biobehavioral Reviews 2008;32(8):1451-1484. DOI: 10.1016/j.neubiorev.2008.05.023.
10. Lyamin O. i in. Continuous activity in cetaceans after birth. Nature 2005;435(7046):1177. DOI: 10.1038/4351177a.
11. Pryaslova J.P. i in. Behavioral sleep in the walrus. Behavioural Brain Research 2009;201(1):80-87. DOI: 10.1016/j.bbr.2009.01.033.
12. Kelly M.L. i in. Evidence for Sleep in Sharks and Rays: Behavioural, Physiological, and Evolutionary Considerations. Brain, Behavior and Evolution 2019;94(1-4):37-50. DOI: 10.1159/000504123.
13. Kelly M.L. i in. Energy conservation characterizes sleep in sharks. Biology Letters 2022;18(3):20210259. DOI: 10.1098/rsbl.2021.0259.
14. Zhdanova I.V. i in. Melatonin promotes sleep-like state in zebrafish. Brain Research 2001;903(1-2):263-268. DOI: 10.1016/S0006-8993(01)02444-1.
15. Grutter A.S. i in. Fish mucous cocoons: the „mosquito nets” of the sea. Biology Letters 2011;7(2):292-294. DOI: 10.1098/rsbl.2010.0916.
16. Hellebuyck T., Solanes Vilanova F. Anatomy, Physiology, and Disorders of the Spectacle, Subspectacular Space, and Its Lacrimal Drainage System in Squamates. Animals 2023;13(6):1108. DOI: 10.3390/ani13061108.
17. Shein-Idelson M. i in. Slow waves, sharp waves, ripples, and REM in sleeping dragons. Science 2016;352(6285):590-595. DOI: 10.1126/science.aaf3621.
18. Mayhew W.W. Hibernation in the horned lizard, Phrynosoma m'calli. Comparative Biochemistry and Physiology 1965;16(1):103-119. DOI: 10.1016/0010-406X(65)90167-2.