Skąd się biorą sny? Jak powstają i dlaczego śnimy

Czym są sny?

Sny, czyli marzenia senne, to wszystko, czego doświadczamy w czasie snu: obrazy, dźwięki, ruch, myśli i uczucia. Czasem układają się w spójną historię, czasem są zlepkiem przypadkowych scen. W śnie zwykle nie wiemy, że śnimy, i bez zdziwienia przyjmujemy rzeczy niemożliwe - latanie, zmianę miejsca w ułamku sekundy czy rozmowę z osobą, której dawno nie widzieliśmy.

Badania nad snami ruszyły na dobre w 1953 r., gdy Eugene Aserinsky i Nathaniel Kleitman opisali okresy szybkich ruchów gałek ocznych w czasie snu, czyli fazę REM. Kilka lat później William Dement i Kleitman pokazali, że osoby budzone w tej fazie zdecydowanie częściej opowiadają żywe sny niż budzone w innych fazach. Od tego czasu sny bada się w laboratoriach snu, a nie tylko w gabinetach psychoterapeutów.

Kiedy śnimy - sny w fazie REM i NREM

Noc składa się z kilku cykli po ok. 90-110 minut. W każdym cyklu przechodzimy przez sen płytki (N1, N2), głęboki (N3) i fazę REM. Pierwsza faza REM jest krótka, kolejne coraz dłuższe, dlatego najwięcej snów mamy nad ranem. Faza REM to ok. 20-25% nocy. Szczegóły i wykres cyklu znajdziesz w artykule Fazy snu - jakie są i ile trwają.

Na podstawie: Dement i Kleitman 1957, Hobson i in. 2000, Siclari i in. 2017; proporcje faz: Carskadon i Dement, podręcznik Principles and Practice of Sleep Medicine.

W fazie REM mięśnie szkieletowe są wyłączone, żeby ciało nie odgrywało snu. Gdy ten mechanizm na chwilę „rozjedzie się” z przebudzeniem, pojawia się paraliż senny. Z kolei lunatykowanie i mówienie przez sen są częściej związane z fazami NREM.

Jak powstają sny w mózgu

Nie ma jednego „ośrodka snów”. Sen powstaje, gdy kilka sieci mózgu pracuje jednocześnie, ale inaczej niż na jawie:

• Hipokamp - odpowiada za pamięć zdarzeń. Dostarcza „materiału”: miejsc, osób i sytuacji.
• Ciało migdałowate i układ limbiczny - odpowiadają za emocje. W fazie REM są bardzo aktywne, dlatego sny są często silnie emocjonalne.
• Kora wzrokowa i tylne obszary kory - tworzą obrazy i wrażenia. Zespół Giulio Tononiego (Siclari i in., Nature Neuroscience 2017) wykazał, że gdy w tej „tylnej gorącej strefie” spada aktywność wolnych fal, ludzie po wybudzeniu opowiadają sen - zarówno w REM, jak i w NREM. Na tej podstawie badacze potrafili przewidzieć, czy osoba obudzona w NREM powie, że coś jej się śniło.
• Kora przedczołowa - odpowiada za logikę, planowanie i samokontrolę. We śnie jest mniej aktywna. To tłumaczy, dlaczego w śnie nie dziwią nas absurdy i dlaczego trudno zorientować się, że to sen.

Z czego powstają sny - wspomnienia i emocje

Sny rzadko są wierną kopią dnia. Częściej łączą kawałki różnych wspomnień: miejsce z dzieciństwa, kolegę z pracy i rozmowę z wczoraj. Badacze opisują dwa wzorce czasowe:

1. Resztki dnia - elementy wydarzeń z poprzedniego dnia pojawiają się w snach następnej nocy.
2. Efekt opóźnienia - fragmenty wydarzeń sprzed ok. 5-7 dni wracają w snach ponownie. W badaniu Blagrove'a i in. (2011) ten efekt dotyczył snów z fazy REM, a nie z płytkiego snu N2. Autorzy łączą go z porządkowaniem pamięci emocjonalnej w czasie snu.

Do snów częściej trafiają przeżycia emocjonalne niż neutralne (Malinowski i Horton 2014) i te, którym poświęcamy dużo czasu i uwagi na jawie. Badacze nazywają to hipotezą ciągłości: sny w dużej mierze odbijają nasze sprawy, zmartwienia i relacje. Co z tego wynika dla pytania, czy sny coś znaczą, opisujemy w artykule Co oznaczają sny według nauki.

Dlaczego mamy sny? Teorie naukowe

Na pytanie „po co śnimy” nie ma jednej odpowiedzi. Oto teorie, które mają najwięcej zwolenników i dowodów:

Eksperyment z labiryntem

W badaniu z Harvardu (Wamsley i in., Current Biology 2010) uczestnicy uczyli się przechodzić wirtualny labirynt, a potem część z nich ucinała sobie drzemkę. Osoby, którym podczas drzemki śniło się zadanie, po przebudzeniu poprawiały wynik wyraźnie bardziej niż pozostali. Myślenie o labiryncie na jawie takiego efektu nie dawało. Co ciekawe, były to sny z fazy NREM. Autorzy uważają, że sen o zadaniu jest śladem pracy mózgu nad utrwaleniem wspomnienia.

To badanie dotyczy utrwalania tego, czego nauczyliśmy się na jawie. Czy da się uczyć czegoś nowego z nagrań puszczanych w nocy, sprawdzamy w artykule Nauka przez sen - czy jest możliwa.

Czy każdy śni? Dlaczego nie pamiętamy snów

Śni prawdopodobnie każdy zdrowy człowiek. Osoby, które mówią, że nie śnią, zwykle po prostu nie pamiętają snów - potwierdza to opisane wyżej badanie pacjentów, którzy w nocy wyraźnie odgrywali sceny ze snu, a rano niczego nie pamiętali. Sen szybko się ulatnia, bo w czasie snu słabiej działa zapisywanie nowych wspomnień. Najłatwiej zapamiętać sen, gdy budzimy się prosto z fazy REM i od razu do niego wracamy myślami. Sprawdzone sposoby opisujemy w artykule Jak zapamiętywać sny, a o śnieniu ze świadomością, że to sen - w tekście Jak mieć świadomy sen.

Skąd się biorą złe sny i koszmary

Złe sny biorą się z tego samego materiału co inne: z emocji i przeżyć. Częściej pojawiają się w okresach stresu, przy przemęczeniu, chorobie, po alkoholu, przy niektórych lekach i po trudnych przeżyciach. Według teorii symulacji zagrożeń nieprzyjemne sny mogą być „próbą” radzenia sobie z niebezpieczeństwem. Gdy jednak koszmary powtarzają się często i psują sen, warto szukać pomocy. Przyczyny, sposoby i sygnały alarmowe opisujemy w artykule Koszmary senne - skąd się biorą i jak sobie z nimi radzić.

Co wpływa na sny - sypialnia i wieczór

Na treść snów nie mamy dużego wpływu, ale na to, jak przebiega noc - już tak. Im mniej wybudzeń, tym spokojniejszy sen i pełniejsze cykle z fazą REM nad ranem. Pomaga kilka prostych rzeczy:

• Stałe godziny snu i 7-9 godzin w łóżku - pełne cykle snu, z dłuższymi fazami REM nad ranem (ile powinno się spać).
• Bez alkoholu przed snem - alkohol zaburza przebieg faz snu (alkohol a sen).
• Spokojny wieczór - bez strasznych filmów i trudnych rozmów tuż przed snem.
• Chłodna, ciemna i cicha sypialnia - za ciepło sprzyja wybudzeniom (najlepsza temperatura do spania).
• Wygodne łóżko - mniej przewracania się i budzenia z powodu niewygody.

Mity i fakty o snach

Najczęstsze pytania